Dysgwch fwy am Lanaman a'r Garnant a hanes diwydiannol cyfoethog
Wedi’u cuddio yn Nyffryn Aman, yng nghanol Sir Gaerfyrddin, fe welwch chi bentrefi deuol Glanaman a’r Garnant — man lle mae chwedlau hynafol a threftadaeth ddiwydiannol yn cyd-fyw.
Cyn i’r dyffryn atseinio â synau’r glo, roedd yn wlad bugeiliaid, ffermwyr, a storïwyr. Dyma lle daw chwedl y Brenin Arthur yn fyw. Yn hen chwedl Culhwch ac Olwen, dywedir i’r baedd nerthol Twrch Trwyth daranu drwy’r union ddyffryn hwn, gan adael ar ei ôl chwedlau a adroddir hyd heddiw.
Ond nid myth yn unig a luniodd y lle hwn – glo ydoedd.
Newidiodd popeth yn y 1840au pan gyrhaeddodd Rheilffordd Llanelli, gan agor y dyffryn i’r byd. O dan y bryniau gorweddai gwythiennau trwchus o lo carreg, ac yn fuan yr oedd Glanaman a’r Garnant yn ffynnu.
Agorodd Glofa Gellyceidrim ym 1891, gan gyflogi dros 600 o ddynion ar ei anterth. Roedd y dyffryn yn fwrlwm o lowyr, injans stêm, gweithfeydd tunplat, capeli, a’r sinema leol — a alwyd yn annwyl fel Shew Sam. Roedd rhesi o fythynnod glowyr yn llenwi’r llethrau, ac roedd pob cornel o’r gymuned yn llawn egni.
Erbyn canol yr 20fed ganrif, dechreuodd y gwythiennau glo redeg yn sych. Newidiodd gwladoli yn 1947 y diwydiant, ond erbyn 1957, roedd Glofa Gellyceidrim wedi cau. Yn araf bach, fesul un, distawodd y mwyngloddiau.
Ac eto, ni ddaeth stori’r cwm i ben yno.
Trodd pobl leol at y tir unwaith eto – y tro hwn, nid i gloddio, ond i greu. Mae’r tomenni glo a arferai fod yn sefyll dros Lanaman bellach yn rhan o Barc Gwledig Gelliwerdd, llecyn heddychlon i gerddwyr a phobl sy’n dwli ar fyd natur. Yn y Garnant, mae hen safle glo brig wedi’i drawsnewid yn Glwb Golff Garnant, sydd bellach yn un o gyrsiau mwyaf golygfaol Cymru.
Heddiw, mae Cwmaman (yr enw ar y cwm ehangach) yn hafan i gerddwyr, beicwyr, pobl sy’n mwynhau hanes, ac unrhyw un sy’n caru’r awyr agored. Mae ei gorffennol diwydiannol yn cael ei gofio trwy lwybrau treftadaeth, byrddau stori, a lleisiau lleol sy’n dal i rannu chwedlau’r cwm.
P’un a ydych am:
…fe welwch rywbeth arbennig yma.
Felly beth am ymweld? Mae’r cwm yn barod i’ch croesawu—y gorffennol, y presennol a’r dyfodol.
